Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu za granicą

Uprawnienia do korzystania ze świadczeń ubezpieczeniowych oraz do przenoszenia ubezpieczeń pomiędzy poszczególnymi państwami, zależą w pierwszej kolejności od tego, do jakiego kraju wybiera się naukowiec.

W krajach Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG), tj. w państwach Unii Europejskiej, Norwegii, Islandii i Liechtenstein oraz w nie należącej do EOG Szwajcarii, działa koordynacja europejskich systemów ubezpieczeń społecznych, co oznacza, że uprawnienia osób ubezpieczonych podlegają przenoszeniu pomiędzy poszczególnymi państwami członkowskimi. W praktyce oznacza to, iż osoba podlegająca ubezpieczeniu zdrowotnemu w Polsce może – po uzyskaniu z Narodowego Funduszu Zdrowia darmowej Europejskiej Karty Ubezpieczenia Zdrowotnego (EKUZ) – korzystać z opieki medycznej w każdym z ww. państw członkowskich, na takich zasadach, na jakich z opieki tej korzystają obywatele danego państwa. Należy przy tym pamiętać, że korzystanie z opieki medycznej „na takich samych zasadach” nie zawsze tożsame jest z korzystaniem z opieki zdrowotnej „za darmo”, ponieważ część świadczeń medycznych podlega odpłatności. Na podstawie karty EKUZ nie można wykonywać planowanych zabiegów medycznych. Uprawnia ona do opieki medycznej w sytuacjach nagłych, nieplanowanych.

Kartę EKUZ otrzymać można nieodpłatnie we właściwym wojewódzkim oddziale NFZ po okazaniu aktualnego dowodu podlegania ubezpieczeniu (np. podstemplowanej książeczki zdrowia, formularza ZUS-RMUA lub dowodu wpłaty składki).

Jeżeli chodzi o koordynację ubezpieczeń społecznych – w szczególności ubezpieczenia emerytalnego – to europejska koordynacja pozwala na sumowanie okresów ubezpieczeniowych uzyskanych w poszczególnych państwach członkowskich. W ten sposób, podczas pracy za granicą, nie powstanie przerwa w ubezpieczeniu.

Osoba delegowana za granicę, jak również osoba posiadająca dwa równoległe, „aktywne” stosunki pracy w Polsce i w państwie EOG (lub w Szwajcarii) powinna otrzymać od swojego polskiego pracodawcy – poświadczony przez ZUS – formularza A1. Jest to dokument, na podstawie którego dochody takiej osoby, uzyskane za granicą, nie będą podlegały tamtejszemu prawu ubezpieczeniowemu, ale prawu polskiemu.

W przypadku osoby delegowanej problem nie wystąpi z uwagi na fakt, iż polski pracodawca i tak będzie wpłacał składki za delegowanego pracownika do polskiego ZUS.

W przypadku osoby z dwoma „aktywnymi” stosunkami pracy, formularza A1 oznaczał będzie konieczność opłacania składek ubezpieczeniowych od zagranicznego przychodu, do polskiego ZUS, co łączy się z dużą ilością trudności formalnych. Należy zatem zastanowić się, czy podpisując umowę o pracę za granicą, nie byłoby korzystnym „zawieszenie” stosunku pracy w Polsce. W takim wypadku składki trafią do zagranicznego systemu, ale okres ubezpieczenia z zagranicy zostanie doliczony do okresów ubezpieczenia w Polsce.

Wszystkie powyższe zasady koordynacji obowiązują jednak jedynie w państwach członkowskich EOG i w Szwajcarii. Jeżeli naukowiec chciałby podjąć pracę badawczą w innym państwie, to nie zostanie objęty zasadami koordynacji. W takim wypadku należałoby rozważyć przystąpienie do dobrowolnych ubezpieczeń społecznych w kraju.

Więcej informacji:

zebrane przez KE - Systemy zabezpieczenia w poszczególnych krajach UE

Broszura KE: „Przepisy UE w dziedzinie zabezpieczenia społecznego. Twoje prawa w innych państwach Unii Europejskiej”

ZUS:

"Organizacja systemów zabezpieczenia społecznego w krajach UE, EOG i Szwajcarii"

Ubezpieczenia społeczne osób przemieszczających się (migrujących) w Unii Europejskiej

NFZ - Ochrona Zdrowia w UE