W związku z wprowadzeniem zmian w 2025 roku w przepisach dotyczących wiz i zezwoleń na pobyt cudzoziemców, poniżej przedstawiamy podsumowanie najważniejszych zapisów, które dotyczą zagranicznych pracowników nauki i doktorantów.
Podsumowanie zostało przygotowane na podstawie artykułu ze strony Urzędu do Spraw Cudzoziemców: Zmiany w prawie - więcej kontroli nad migracjami - Urząd do Spraw Cudzoziemców - Portal Gov.pl. Zmiany zostały wprowadzone w głównej mierze w ustawie o cudzoziemcach.
WIZY DLA NAUKOWCÓW I DOKTORANTÓW
Wprowadzono pierwszeństwo w wydawaniu wiz - art. 77 ustawy o cudzoziemcach. Zgodnie z nim wnioski o wydanie wizy krajowej w celu:
- odbycia studiów pierwszego stopnia, studiów drugiego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich albo kształcenia się w szkole doktorskiej,
- prowadzenia badań naukowych lub prac rozwojowych
- dydaktycznym
są rozpatrywane z uwzględnieniem pierwszeństwa cudzoziemców przyjętych do szkoły doktorskiej lub uczestniczących w prowadzeniu działalności naukowej w uczelniach akademickich, instytutach naukowych Polskiej Akademii Nauk lub instytutach badawczych, jeżeli uczestnictwo to wiąże się z koniecznością wykonywania prac badawczych na terytorium Polski.
Istotne jest zatem podawanie dokładnej i czytelnej informacji o celu pobytu naukowca wypełniając wniosek wizowy, tak by konsulat nie miał wątpliwości, że chodzi o działalność naukową lub kształcenie na poziomie doktoratu.
Kolejną kwestią związaną z wizami, ale też legalizacją pobytu, jest zatwierdzenie uczelni na potrzeby przyjmowania cudzoziemców w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. Art. 144 ustawy mówi o objęciu publicznych uczelni zawodowych oraz niepublicznych uczelni akademickich obowiązkiem zatwierdzania przez MSWiA na potrzeby przyjmowania cudzoziemców w celu podjęcia lub kontynuacji studiów. Oznacza to konieczność wystąpienia z wnioskiem do MSWiA o takie zatwierdzenie, które wydawane jest na okres 5 lat. Lista zatwierdzonych uczelni jest weryfikowana na etapie wnioskowania przez studenta/doktoranta wizy i zezwolenia na pobyt czasowy.
W ustawie o cudzoziemcach dodano również obowiązek przekazywania przez ambasadę/konsulat informacji uczelni, do której ma przyjechać cudzoziemiec o wydaniu wizy studenckiej/doktoranckiej oraz przez uczelnię do konsulatu, który wydał wizę - o skreśleniu cudzoziemca z listy studentów lub doktorantów (art. 64a).
Podobny obowiązek informacyjny wprowadził art. 149 mówiący o wzajemnym informowaniu się uczelni i urzędów wojewódzkich o wydanych zezwoleniach na pobyt czasowy cudzoziemcom studentom/doktorantom oraz o skreśleniu tych osób z list studentów/doktorantów.
LEGALIZACJA POBYTU | ZEZWOLENIA NA POBYT DOKTORANTÓW I NAUKOWCÓW
Zezwolenie na pobyt czasowy w celu kształcenia się na studiach - doktoranci (art. 144)
Pozytywną zmianą jest wydłużenie okresu, na który udzielane jest pierwsze i kolejne zezwolenie na pobyt czasowy w celu kształcenia w szkole doktorskiej. Zgodnie z art. 145 pierwsze zezwolenie będzie udzielane na 2 lata i 6 miesięcy, a kolejne na okres kształcenia w szkole doktorskiej, przedłużony o 6 miesięcy (nie dłuższy jednak niż 3 lata). Oznacza to możliwość pozostania w Polsce po zakończeniu kształcenia celem - na przykład - obrony pracy doktorskiej, czego wcześniejsze przepisy nie umożliwiały.
Zezwolenie na pobyt czasowy w celu prowadzenia badań naukowych (art. 151)
W kwestii legalizacji pobytu naukowców dedykowaną ścieżką jest zezwolenie na pobyt czasowy w celu prowadzenia badań naukowych (z adnotacją "naukowiec" na karcie pobytu). Mimo istotnych korzyści dla cudzoziemca (dostęp do rynku pracy dla członków rodziny, możliwość korzystania z mobilności długoterminowej wewnątrz UE, czy możliwość przedłużenia pobytu w Polsce po zakończeniu umowy), nie jest ono najczęściej wykorzystywaną opcją legalizacji pobytu zagranicznych badaczy.
Art. 155 wprowadza dwie sytuacje, kiedy odmawia się wydania zezwolenia - gdycudzoziemiec w dniu złożenia wniosku o udzielenie tego zezwolenia:
- ubiega się lub posiada zezwolenie na pobyt czasowy w celu wykonywania pracy w zawodzie wymagającym wysokich kwalifikacji (Niebieska karta UE) lub
- posiada zezwolenie na pobyt w celu odbycia stażu.
Należy mieć to na uwadze, gdyż możliwe jest, że zagraniczni naukowcy legalizują swój pobyt w oparciu o Niebieską kartę UE. Działa to również w drugą stronę, czyli posiadacze zezwolenia na pobyt w celu prowadzenia badań naukowych nie mogą uzyskać Niebieskiej Karty UE, o czym mowa również poniżej.
NIEBIESKA KARTA UE - WYSOKO WYKWALIFIKOWANI PRACOWNICY (art. 127)
Zmiany związane z Niebieską Kartą UE wynikają z implementacji dyrektywy UE do polskiego porządku prawnego. Korzystną zmianą jest m.in. skrócenie wymaganego okresu trwania umowy zawartej z pracodawcą z 12 do 6 miesięcy. Pozostałe wymogi, m.in. co do wysokości wynagrodzenia - 150% średniego wynagrodzenia w gospodarce narodowej - pozostają bez zmian.
Ponadto, implementacja powyższej dyrektywy ma na celu uregulowanie kwestii związanych z możliwością skorzystania przez posiadacza Niebieskiej Karty UE z mobilności krótkoterminowej oraz mobilności długoterminowej w innym państwie członkowskim UE oraz kwestii pobytu w innym państwie członkowskim członków rodziny posiadaczy Niebieskiej Karty UE. Wprowadzono definicję:
- „mobilności długoterminowej posiadacza Niebieskiej Karty UE”, co oznacza możliwość pobytu w innym państwie UE przez okres przekraczający standardowe 90 dni
- „mobilności krótkoterminowa posiadacza Niebieskiej Karty UE”, czyli mobilność posiadacza lub byłego posiadacza „Niebieskiej Karty UE” z adnotacją „Były posiadacz Niebieskiej Karty UE”, przez okres nieprzekraczający 90 dni w dowolnym okresie liczącym 180 dni w każdym państwie UE w celu wykonywania działalności zawodowej.
Należy również mieć na uwadze art. 131, mówiący o sytuacjach, w których odmawia się wydania Niebieskiej karty UE (art. 131), gdy cudzoziemiec ubiega się o lub posiada zezwolenie na pobyt czasowy w celu prowadzenia badań naukowych lub w celu mobilności długoterminowej naukowca.
ZEZWOLENIE NA POBYT CZASOWY I PRACĘ (art. 114)
Nadal najczęściej wykorzystywaną ścieżką legalizacji pobytu pracowników, w tym pracowników nauki, jest zezwolenie na pobyt czasowy i pracę. Jest to typ zezwolenia wydawany w przypadku zatrudnienia cudzoziemców w różnych zawodach, przy uwzględnieniu wymogu minimalnego wynagrodzenia. Najwięcej zmian zostało wprowadzonych w procedurach wydawania tego typu zezwolenia.
W ustawie o cudzoziemcach w art. 116 rozszerzono katalog sytuacji, w których odmawia się cudzoziemcowi wszczęcia postępowania w sprawie udzielenia tego zezwolenia. Dotyczy to m.in. sytuacji, gdy cudzoziemiec w dniu składania wniosku o udzielenie tego zezwolenia przebywa w Polsce na podstawiewizy długoterminowej (typu D) lub dokumentu pobytowegowydanego przez inne państwo obszaru Schengen (za wyjątkiem przypadku, gdy korzysta na terytorium Polski z mobilności). Zatem ta dość często wykorzystywana ścieżka zostaje mocno ograniczona.
Uzyskanie zezwolenia nie jest możliwe również na podstawie wizy wydanej w celu:
- odbycia studiów pierwszego stopnia, studiów drugiego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich albo kształcenia się w szkole doktorskiej
- prowadzenia działalności kulturalnej lub udziału w konferencjach
- szkolenia zawodowego
- kształcenia się lub szkolenia w innej formie
- czy udziału w programie wymiany kulturalnej lub edukacyjnej, programie pomocy humanitarnej lub programie pracy wakacyjnej.
INNE ZMIANY
Nowy wzór wniosku o zezwolenie na pobyt czasowy
Od 1 grudnia 2025 r. obowiązuje nowy wzór wniosku o udzielenie zezwolenia na pobyt czasowy. Zmiany dotyczą także załączników dołączanych do wniosku, więcej informacji:
Nowy wzór wniosku o udzielenie zezwolenia na pobyt czasowy - Urząd do Spraw Cudzoziemców - Portal Gov.pl oraz wzór wniosku.
Cyfryzacja procedur
W 2026 r. planowane są istotne zmiany w składaniu wniosków o udzielenie zezwolenia na pobyt w Polsce. Złożenie wniosków możliwe będzie wyłącznie elektronicznie, za pomocą dedykowanego portalu (Moduł Obsługi Spraw - MOS). O dacie uruchomienia systemu informatycznego Urząd do Spraw Cudzoziemców poinformuje z odpowiednim wyprzedzeniem:
Korespondencja z urzędami (e-doręczenia)
Przygotowała: Monika Zaremba, Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej - koordynator EURAXESS Polska